Przyroda ożywiona Jaworznej i Żmiącej

Marian Szewczyk

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1.      Szata roślinnna.

 

Obszar obu wiosek tworzy zwarty kompleks zbiorowisk roślinnych o charakterze piętrowym na północnym zboczu Pasma Jaworza, od doliny Łososiny (290 m npm) aż po kulminację Jaworza (921 m npm) i Sałasza (909 m npm). Z przyrodniczego punktu widzenia nie ma istotnych różnic między dolinami obydwóch miejscowości skupionych wokół potoków. Podobny charakter mają również położone na zachód północne zbocza Gronia.

Z punktu widzenia fitogeografii Jaworzna i Żmiąca należą do odcinka Jaworza w podokręgu sądeckim, który należy do okręgu Beskidy w dziale Karpaty Zachodnie.

 

Ogólny obraz rozmieszczenia roślinności i jej piętra.

 

W Jaworznej i Żmiącej występują dwa piętra roślinności – piętro pogórza i piętro regla dolnego. Do wykształcenia regla górnego brakuje ok. 150 m. Najwyższe partie zajmują lasy bukowe i bukowo-jodłowe tworzące regiel dolny. Z uwagi na położenie na zboczu północnym regiel dolny schodzi miejscami bardzo nisko do 450 – 380 m npm. Piętro pogórza tworzą grądy i na niewielkich powierzchniach bór mieszany. Wzdłuż Łososiny i obydwóch potoków występują płaty olszyny karpackiej.

 

Ogólne dane liczbowe.

 

Lista roślin naczyniowych Jaworznej i Żmiącej liczy 624 gatunków, w tym:

82 to antropofity,

65 to gatunki górskie,

68 kserotermiczne,

34 wapieniolubne,

44 to gatunki chronione,

29 uznano za zagrożone a 4 nie odnaleziono.

Z ogólnej liczby 353 to gatunki pospolite. 140 częste lub bardzo częste, 75 niezbyt częste, 42 rzadkie a 14 bardzo rzadkie (znalezione na jednym tylko stanowisku).

Najliczniej reprezentowane (według liczby gatunków) są następujące rodziny: złożone, trawy, różowate, turzyce, motylkowate, krzyżowe, trędownikowate, goździkowate i wargowe.

 

Rośliny chronione.

      Na szczególną uwagę zasługują gatunki objęte prawną ochroną. Warto je poznać by móc je chronić, pokazywać innym, cieszyć się że towarzyszą nam rosnąc obok. Załączone fotografie pokazują piękno niektórych z nich. Sytuacja roślin chronionych jest bardzo różna. Niektóre są pospolite (bluszcz, lilia złotogłów, parzydło leśne, dziewięćsił bezłodygowy), inne mają tylko pojedyncze stanowiska (pomocnik baldaszkowaty, mieczyk dachówkowaty, ozorka zielona).

 

Wykaz gatunków roślin naczyniowych chronionych prawem występujących na terenie Jaworznej – Żmiącej

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

W sumie jest 44 gatunków objętych ochroną prawną. Tej liczby niepowstydziły by się nawet obszary objęte ochroną. Np. park narodowy (Wielkopolski, Świętokrzyski, Poleski, Narwiański, Gór Stołowych, Drawieński, Borów Tucholskich mają nie wiele więcej (44 – 48)  Podaję za: Chronione Gatunki Roślin i Zwierząt w Polskich Parkach Narodowych. W-wa – Białowieża 1998.), czy parki krajobrazowe. Dalsze poszukiwania z pewnością zwiększą tę liczbę o gatunki których obecność stwierdzono w sąsiedztwie (skrzyp olbrzymi, kruszczyk szerokolistny, pokrzyk wilcza jagoda, naparstnica wielkokwiatowa).

 

Co nieco o zbiorowiskach.

W najwyższych partiach, powyżej 500 m npm dominującym i najważniejszym leśnym zbiorowiskiem  jest zespół żyznej buczyny karpackiej. W drzewostanie panuje buk zwyczajny i jodła, liczniej występująca w niższych położeniach. W runie tego zespołu spotyka się pięknie kwitnące na wiosnę gatunki charakterystyczne dla tego zespołu: żywiec gruczołowaty  i ż. bulwiasty, miesiącznicę trwałą i czosnek niedzwiedzi. Towarzyszą im kwitnące na wiosnę: kokorycz pełna i kokorycz pusta, żywokost sercowaty i ż. bulwiasty, gajowiec żółty, szczyr trwały, dwa gatunki zawilca, gajowy i żółty. Szczególną osobliwością jest masowe występowanie od Jaworza po Sałasz śnieżyczki przebiśniega.

W zespole tym wyróżnia się dwa szczególnie cenne podzespoły, które można spotkać w Pasmie Jaworza: podzespół z czosnkiem niedźwiedzim i podzespół z miesiącznicą trwałą.

Na siedliskach ubogich w piętrze regla dolnego występuje drugi, mniej barwny wiosną, zespół lasów bukowych – Kwaśna buczyna. Razem z bukiem występują tu jodła i świerk.  W runie dużymi płatami rośnie kosmatka gajowa, będąca gatunkiem charakterystycznym tego zespołu. Występują tu również: trzcinnik leśny, przenęt purpurowy, konwalijka dwulistna i liczne gatunki mchów.

W tym piętrze roślinnym w jego dolnej części spotkać można dolnoreglowy bór jodłowy. Jodle towarzyszy tu świerk, a w podszyciu występuje jarzębina pospolita, wiciokrzew suchodrzew a w runie panuje jeżyna gruczołowata, przytulia okrągłolistna i borówka czarna. Licznie występują tu paprocie i mchy

Nad Łososiną i wpadającymi do niej potokami występuje dość pospolicie olszynka karpacka z dominującą olszą szarą, której towarzyszy jesion i kilka gatunków wierzb. Liczne są tu krzewy a runo bardzo bogate. Tu występuje chroniona paproć pióropusznik strusi, rzadki krzew - porzeczka czarna  a z innych roślin rogownica leśna, mająca tu zachodnią granicę występowania. Często występują tu gatunki charakterystyczne dla grądów i buczyn, które wraz z gwałtownymi wodami spłynęły z wyżej położonych lasów.

Wzdłuż Łososiny, wąskim pasem spotyka się wikliny nadrzeczne. Ostatnia powódź (1997 r.) i regulacja rzeki później zniszczyły w wielu miejscach płaty tego zbiorowiska łęgowego.

W piętrze pogórza rozpowszechnione są wielogatunkowe lasy zaliczane do grądu subkontynentalnego. Rozprzestrzenienie tego zespołu znacznie ogranicza działalność rolnicza prowadzona na tych ziemiach od przeszło 7 wieków. Grądowy drzewostan buduje grab zwyczajny, dąb szypułkowy i mniej licznie występujące: jawor, lipa drobnolistna i jodła. W podszyciu spotyka się derenia świdwę, czeremchę zwyczajną, i dziki bez czarny. Pospolita jest tu leszczyna. Runo grądowe jest bardzo bogate i obfituje w wiele rzadkich gatunków. Z charakterystycznych dla tego zbiorowiska pospolite są: gwiazdnica wielkokwiatowa, pszeniec gajowy, przytulia Schultesa i turzyca orzęsiona.  Do rzadkich należą: lilia złotogłów, kruszczyk szerokolistny, buławnik mieczolistny, storczyk męski. Częsta jest tutaj piękna trawa perłówka zwisła i bluszcz pospolity.

W północnej części Żmiącej na Zagranicach, na Brzeziu i w innych miejscach, spotkać można las sosnowy zaliczany do boru mieszanego. Drzewostan buduje tu sosna zwyczajna i dąb szypułkowy z udziałem innych gatunków (buka, graba, brzozy, jodły). W borowym runie dominuje borówka czarna, jeżyna gruczołowata i mchy. Występują tu też różne gatunki gruszyczek, borówka brusznica i inne gatunki acidofilne. Na Brzeziu jeszcze 30 lat temu pospolity był pomocnik baldaszkowaty, z którego robiono wieńce na Święto Zmarłych, obecnie nie można go odnaleźć a las w tym miejscu porasta bardzo silnie jeżyna gruczołowata.

Na uwagę zasługuje las sosnowy na Obidowej-Oślaku, porastający wzgórze 753.0 m npm. W runie dominuje borówka czarna, szczawik zajęczy i jeżyna gruczołowata. Wydaje się, że jest to leśne zbiorowisko zastępcze niż naturalny zespół boru sosnowego. Również na podobnej wysokości na Cuprówce występują płaty lasu sosnowego. Brak jest informacji o podsadzaniu tu sosny.

Krajobraz naszego regionu urozmaicają laski brzozowe. Na wiosnę przyciągają wzrok seledynową zielenią a jesienią złotem przebarwiających się liści i bielą pni. Powstały na miejscu lasów, w których wypasano bydło bądź na miejscu pastwisk. Zaprzestanie obecnie takiego użytkowania spowoduje stopniową ich zmianę w lasy bukowe. Świadczą o tym pojawiające się w podszycie buki i jodły, które zastąpią w przyszłości brzozę zwisłą. Obecnie pozyskuje się z nich drewno na opał. W laskach brzozowych występuje  wiele gatunków jadalnych grzybów. Spotkać tu można coraz rzadszego storczyka podkolana białego o pięknym zapachu oraz kwitnące jesienią wrzosy.

W całym Pasmie Jaworza lasy są silnie użytkowane, stąd zubożenie i przekształcenie pierwotnych lasów karpackich. Gospodarka leśna i inne oddziaływania człowieka na lasy spowodowały nieraz głębokie zmiany w składzie i rozmieszczeniu naturalnych zespołów. Wyrąb, preferowanie pewnych gatunków, podsadzanie, zbieranie posuszu i ściółki, dawniej wypas zwierząt w lesie a obecnie daleki transport zanieczyszczeń atmosferycznych i zaśmiecanie lasów są przyczyną powstania zbiorowisk o charakterze kadłubowym.

 

Tym naturalnym zbiorowiskom towarzyszą półnaturalne łąki kośne i pastwiska. Zbiorowiska łąkowe zawdzięczają swe powstanie człowiekowi i utrzymują się dzięki corocznemu koszeniu lub wypasaniu, co zapobiega zarastaniu ich przez drzewa i krzewy. Zaprzestanie tych zabiegów powoduje powolną przemianę łąki w zbiorowiska leśne. Charakter gospodarki (koszenie, wypas, nawożenie, podsiewanie szlachetnymi gatunkami traw), stosunki wodne i położenie nad poziomem morza wpływają w zasadniczy sposób na skład gatunkowy łąk. Pomimo, że zbiorowiska te swoje powstanie zawdzięczają człowiekowi to tworzą je głównie gatunki rodzime. Występują z natury w takich miejscach jak obrzeża i skarpy potoków, widne lasy, śródleśne młaki i polanki. Na obszarze Jaworznej - Żmiącej można spotkać wiele różnych zbiorowisk łąkowych występujących powszechnie w Karpatach.

Łąki są one szeroko rozprzestrzenione na całym obszarze tworząc mozaikę z lasami i polami. W zależności od użytkowania i położenia nad poziom morza wykształcają się różne zespoły. Wśród łąk najbogatszym zespołem jest górska łąka kośna, występująca w wyższych położeniach. Spotkać można go na Kalenii, Oślaku i pod Sałaszem. Zespół ten w ostatnich latach ubożeje gwałtownie w wyniku zaniechania jego dotychczasowego użytkowania. Łąka owsicowa spotykana jest w najniższych położeniach i z reguły przekształcona jest przez podsiewanie mieszankami traw i nadmierne nawożenie. Działania te powodują dominację dobrych traw pastewnych (kupkówka, wyczyniec, tymotka, kostrzewa) i dają duże ilości siana, lecz równocześnie zaznacza się wyraźne zubożenie gatunkowe łąki.

W ostatnich latach widoczne jest zaprzestanie gospodarki na wielu łąkach w wyniku coraz mniejszej opłacalności ich użytkowania. Z pewnością spowoduje to dalsze zmniejszenie ich składu gatunkowego.

W miejscach silnie spasanych np. wokół zabudowań rozwija się zbiorowisko zastępcze w stosunku do łąk kośnych – pastwisko życicowo-grzebienicowe

Poza wymienionymi zbiorowiskami roślinnymi występuje na całym obszarze wilgotna łąka ostrożeniowa. Przeważnie tworzy kilkuarowe powierzchnie nad potokami i w miejscach podmokłych. Wczesnym latem rozpoznać go można po wyrastającym wysoko ponad trawy ostrożeniu łąkowym, o dużych czerwono-fioletowych koszyczkach. Tu i ówdzie spotyka się różnorodne młaki, czyli łąki podmokłe, o wielu tylko tu rosnących gatunkach.

W grzbietowych partiach Pasma Jaworza występują ubogie łąki zwane psiarami o małej wartości gospodarczej, lecz o dużym walorze krajobrazowym. Zbiorowisko to rozwinęło się na ubogich siedliskach po wykarczowaniu lasu albo w wyniku zubożenia łąk kośnych. Panuje tu niska bliźniczka psia trawka, czasem też i inne niskie trawy oraz nieliczne byliny dwuliścienne takie jak: jastrzębiec kosmaczek, pięciornik kurze ziele. Miejscami sporo na niej goryczki trojeściowej. Wiosną kwitnie na nich śnieżyczka przebiśnieg. Poza tym niewiele tu barwnych gatunków przyozdabiających inne zbiorowiska łąkowe. Zespół użytkowany jest prawie wyłącznie przez wypas, rzadziej raz do roku się go kosi. Obecnie użytkowanie zanika i psiary stopniowo zarastają borówką czarną a później wierzbami i brzozą. Za kolejne kilkanaście lat wchłonie je las bukowy. Niewątpliwie mają walor krajobrazowy wzbogacając monotonię leśnych obszarów i zwiększając bioróżnorodność terenu. Ich obecności zawdzięczamy najładniejsze widoki z grani pasma – od Tatr po Nową Hutę.

Na ciepłych miedzach, zboczach przydrożnych o wystawie południowej i w widnych laskach spotkać można wiele ciepłolubnych gatunków roślin. Z licznej grupy tu należących roślin z powodu urody wymienić należy: orlika pospolitego, dzwonka brzoskwiniolistnego, dziewięćsiła pospolitego, cieciorkę pstrą, rezedę żółtą, koniczynę pagórkową, i koniczynę żółtobiałą znaleziona tylko na jednym stanowisku (Zagranice).

Na całym obszarze rozpowszechnione są zbiorowiska upraw polowych (segetalne). Na polach spotkać można wiele gatunków towarzyszących roślinom uprawnym. Mają one specyficzną biologię umożliwiającą przetrwanie zabiegów agrotechnicznych. Są tu gatunki związane z typem uprawy, np. chwasty okopowych, a nawet z gatunkiem uprawianej rośliny, np. chwasty uprawy lnu. Są tu też kosmopolityczne gatunki zajmujące każde miejsce po zniszczonej roślinności naturalnej. W ostatnich latach wskutek ogólnych przemian gospodarczych, mechanizacji i chemizacji rolnictwa obserwujemy gwałtowne zmiany wśród roślinności synantropijnej. Zanikają niektóre stare chwasty takie jak: kąkol polny, mak polny, miłek letni, chaber bławatek, a ich miejsce zajmują ekspansywne chwasty jednoliścienne, np. miotła zbożowa i nowi przybysze z innych stron świata m. in. żółtlica owłosiona, rumianek bezpromieniowy. W efekcie zamiast wielobarwnych łanów polnych mamy jednostajną zieleń. Tu i ówdzie tam gdzie prowadzi się tradycyjną gospodarkę rolną nadal oglądać można łany zbóż upstrzone różnokolorowymi chwastami.

     

2.      Świat zwierząt.

 

A. Bezkręgowce.

 

Bogactwu gatunkowemu świata roślin towarzyszy duża różnorodność zwierząt. Obecnie nie można podać krytycznej informacji o wszystkich grupach systematycznych występujących w Jaworznej i Żmiącej. Zawarte tutaj dane pochodzą z wieloletnich obserwacji poczynionych przy okazji badań florystycznych. Niewątpliwie jest potrzeba dalszych badań w tej dziedzinie. Niektóre dane uzyskano od innych osób, co zaznaczono w tekście.

 

Trzymając się układu systematycznego wypada rozpocząć przegląd zwierząt od reprezentantów pierścienic, jakimi są dżdżownica ziemna i pijawka końska, która, odżywia się dżdżownicami, kijankami i owadami. Obydwa gatunki są pospolite.

 Stawonogi jak przystało na najbogatszy w gatunki typ, posiadają i u nas bardzo wielu przedstawicieli.

Do lat siedemdziesiątych w Łososinie liczne były raki rzeczne, należące do skorupiaków. Jednak nadmierne zanieczyszczenie wody w rzece spowodowało zanik tego wrażliwego gatunku.

Z pajęczaków dostrzeżono wiele gatunków żyjących w różnych siedliskach. Wymienić można niektóre wyróżniające się oryginalną urodą: kosarz pospolity. pająk kwietnik, pająk krzyżak, wałęsak zwyczajny. W domach pospolity jest kątnik większy. Spotkać można również atakującego zwierzęta i ludzi kleszcza. Pod kamieniami, w ściółce leśnej żyje wiele gatunków wijów z bardzo pospolitym wijem drewniakiem.

 

Owady reprezentowane są przez ogromną liczbę gatunków, których nie sposób nawet wymienić. W kuchniach domowych żyje niewielki, nieco błyszczący rybik cukrowy, rozpoczynając długą listę gatunków domowych. Właśnie w domu spotkać można: złotooka pospolitego, plujkę pospolitą, pchłę ludzką, żywiących się drewnem kołatka domowego, spuszczela pospolitego i kurtka mniejszego (a zapewne i wiele innych żywiących się drewnem). Niekiedy zapędzają się pod dach i inne gatunki: skorek pospolity, biedronka dwukropka i inne.

Bogactwo gatunków owadów wiąże się z mozaiką pól, łąk i lasów i związaną z tym różnorodnością siedlisk właściwą tej części Karpat.

Znaczna jest liczba chrząszczy mających pierwszą parę skrzydeł zamienionych w twarde pokrywy skrzydłowe. Z tej grupy występuje tu kilka chronionych gatunków biegaczy, m. in. spotkać tu można biegacza skórzastego, największego z polskich biegaczy. Pospolite są różne gatunki biedronek. Nad Łososiną żyje jeden z największych naszych ryjkowców rozpucz lepiężnikowiec. Nieco mniej licznie spotyka się też chrabąszcza majowego. Wśród chrząszczy żywiących się drzewem spotkać można –  rębacza pstrego, tworzącego oryginalne kolebki dla swoich larw pod korą drzew.

Na uwagę zasługują barwne gatunki motyli pospolicie występujące: rusałka pawik na którego skrzydłach widać dwie pary pawich oczek. rusałka pokrzywnik, którego larwy żywią się pokrzywami. Nieco rzadsze są: mieniak strużnik,  mieniak tęczowiec,  rusałka admirał, południca osetnik i rusałka żałobnik, spotykany pojedynczo piękny i dość duży motyl o ciemnych skrzydłach z jasnożółtym brzegiem. Pod Sałaszem i niżej w Jaworznej kilkakrotnie spotkano  pazia królowej, uznanego za jednego z najpiękniejszych krajowych motyli. Częste są też tutaj różne gatunki modraszków, których samice przybierają zupełnie inna barwę niż samce. Dostrzeżono tu czerwończyka żarka. Pospolity jest również czerwono-czarny motylek kraśnik sześcioplamek, pięknie kontrastujący z barwą kwiatów. Jego gąsienice żyją na komonicy zwyczajnej. Spotkano tu także inne motyle: zawisaki, niedźwiedziówkę dworkę i nastrosza topolowca.

Obok motyli liczne są inne grupy owadów. W czerwcu licznie występują świecące wieczorem świetliki świętojańskie i iskrzyki. Spotyka się tu wiele gatunków prostoskrzydłych, wśród których liczne są pasikoniki, np. pasikonik zielony. Tu zalicza się turkucia podjadka, znalezionego tuż za omawianym terenem.

Bardzo liczne i pospolite są gatunki błonkówek (10 000 gat. w Europie Środkowej) do których należą mrówki, osy, pszczoły i trzmiele. Często spotyka się tu największą społeczną osę europejską szerszenia, tępionego i niesłusznie uznanego za niebezpiecznego. Z innych błonkówek spotkano tutaj: galasówkę dębiankę, powodującą powstawanie okrągłych galasów na liściach dębu, w których żyją larwy, szypszyńca różanego, którego larwy powodują powstawanie włóknistych galasów na dzikiej róży.

W stojących wodach spotkano pluskolca pospolitego, należącego do pluskwiaków, zwanego osą wodną. Do pluskwiaków zalicza się również nartnika, ślizgającego się po powierzchni wody, i misecznika śliwowego, pasożytującego na śliwach, jesionach i robinii.

 

Z mięczaków występujących na tym terenie wymienić należy będącego pod ochroną ślimaka winniczka. Występuje też pomrów błękitny.

 

B. Kręgowce:

 

       Ryby.

Łososina wzięła swą nazwę od łososia, występującego tu jeszcze w latach czterdziestych. Dziś niestety to już historia. Po raz ostatni widziano tą rybę w Łososinie w 1972 roku (inf. ustna W. Łyżnicki). Według innych, łososia nigdy tu nie było tylko pokrewny gatunek – troć wędrowna. Ostatni raz widziana w 1978 roku (T. & W. Uryga). Ichtiolodzy uważają obecność obu gatunków w górnym dorzeczu Wisły po roku 1968 (budowa zapory we Włocławku), za bardzo mało prawdopodobne.

W Łososinie spotkać można następujące gatunki ryb: jelec, kleń, brzanka (góralka), kiełb, świnka, ukleja, śliz i okoń. Kleń, jelec i brzanka są obecnie najpospolitszymi gatunkami w Łososinie, wcześniej bardzo liczna była tu świnka. Śliz jest również dość częsty. Okoń był tu zawsze lecz w niewielkich ilościach.

Ze względu na bliskość jeziora Czchowskiego trafiają się tu różne gatunki żyjące w wodach nizinnych, które zapędzają się w górę rzeki za pokarmem (drobnicą). Do takich gatunków zalicza się: bolenia, szczupaka i troć jeziorową. Węgorz oraz  miętus, trudny do zauważenia z uwagi na nocny tryb życia, były tutaj przed powstaniem zbiornika Czchowskiego obecnie zaś stanowią wielką rzadkość w dolnym biegu rzeki.

 

W samym ujściu Łososiny do jez. Czchowskiego w Witowicach, stan wody może podnosić się nawet o 200 cm, wtedy występuje tzw. cofka ciągnąca się 800 – 1000 m., co ma miejsce regularnie w ciągu dnia. Wtedy do ujścia rzeki wpływają z jeziora całe ławice ryb nizinnych: karp, lin, płoć, leszcz, okoń, świnka, certa, sandacz, szczupak, karaś i inne. Kiedy woda w jeziorze opada, wtedy wszystkie ryby spływają do jeziora.

 

 Coraz rzadsze są też dwa gatunki pstrągów, potokowy, będący naszym gatunkiem rodzimym i tęczowy, który jest gatunkiem północnoamerykańskim wprowadzonym przez zarybianie. Zarybianie tym gatunkiem miało miejsce przed 20-tu laty przez Koło Wędkarzy w Limanowej oraz przez ośrodek hodowlany, pływający na bojach na jez. Czchowskim, dlatego w tych latach był on w Łososinie dość częsty. Obecnie jest bardzo rzadki (w 1998 złowiono 27 cm okaz). Pstrąg tęczowy jest konkurentem naszych rodzimych gatunków, które wypiera, jednakże jego obecność zależy od regularnego zarybiania ponieważ w naszych rzekach nie rozmnaża się.

Rzadsza jest żyjąca w czystych potokach strzebla potokowa i lipień, lubiący wartkie wody. Również rzadko obserwować dziś można kryjące się pod kamieniami obydwa gatunki głowaczy, - głowacza pręgopłetwego i głowacza białopłetwego. Uważa się je za gatunki wskaźnikowe (podobnie jak naszego raka) bardzo czystych wód. Strzebla i głowacz pręgopłetwy to gatunki chronione.

Bardzo rzadko spotkać można drapieżnego szczupaka, który wchodzi w Łososinę za żerem. W latach siedemdziesiątych złowiono tu innego rzadkiego drapieżnika, węgorza. Kiedyś była tu trzymająca się głębin rzecznych brzana (zawiślanka), oraz jaź . 

W Łososinie występuje także lubiąca natlenione wody piekielnica (szweja). Posiada ona podwójną linię naboczną, ostatnio obserwuje się nieznaczny wzrost populacji tego chronionego gatunku. Pojedyncza informacja dowodzi obecności w Łososinie leszcza, kilka sztuk zostało złowionych na żywca przez T. Urygę między Żmiącą a Ujanowicami (okazy ponad 25 cm).

 

Tab. 1. Ryby najczęściej spotykane w Łososinie.

 

Gatunek	Rodzina	liczebność
1.      boleń	karpiowate	☻
2.      brzanka	karpiowate	☻☻☻
3.      jelec	karpiowate	☻☻☻
4.      kiełb	karpiowate	☻☻
5.      kleń	karpiowate	☻☻☻
6.      okoń	okoniowate	☻☻
7.      piekielnica	karpiowate	☻☻
8.      pstrąg potokowy	łososiowate	☻☻
9.      strzebla potokowa	karpiowate	☻☻
10.  śliz	piskorzowate	☻☻
11.  świnka	karpiowate	☻
12.  ukleja	karpiowate	☻☻☻

☻☻☻- liczny, ☻☻ - średnio liczny, ☻- rzadki, 

 

Powódź w 1997 roku i trwająca przez dwa lata regulacja koryta rzeki oraz prace zabezpieczające drogę Laskowa – Ujanowice, w poważnym stopniu uszczupliły stan ichtiofauny tego obszaru. Prace regulacyjne na Łososinie nigdy nie uwzględniały potrzeb siedliskowych ryb i płazów tu występujących. Problemem jest również gwałtowny wzrost zanieczyszczenia rzeki (najgroźniejsze są spływające z pól nawozy sztuczne i herbicydy) od końca lat siedemdziesiątych objawiające się m.in. corocznymi zakwitami glonów oraz niskie stany rzeki i potoków mające miejsce w ostatnich latach. Kolejny poważny problem to wybieranie ogromnych ilości żwiru, kamieni i piasku aż do wyczerpania złoża. Powoduje to brak siedlisk dla wielu gatunków, ponieważ woda nie ma w czym wybić bani – głębi wodnej, które kiedyś powtarzały się na Łososinie nawet co 20 – 30 metrów.

Wielu informacji o rybach udzielili Tadeusz i Wojciech Urygowie z Ujanowic oraz Józef Oleksy ze Żmiącej.

 

Płazy.

Spośród 18 gatunków płazów występujących w naszym kraju na terenie Jaworznej – Żmiącej odnaleziono 11. Do najpospolitszych zalicza się: żabę wodną, żabę trawną, żabę moczarową i ropuchę zieloną. Żyją tu obydwa gatunki kumaków – nizinny i górski. Nad potokami rozmnaża się najładniejszy nasz płaz salamandra plamista, występująca tu dość licznie. Najczęściej spotkać ją można w lasach po deszczu. Znacznie rzadziej spotyka się dwa gatunki traszek: zwyczajną i górską.

 

     Gady.

Gady są reprezentowane przez 5 gatunków. Jaszczurka zwinka, padalec i zaskroniec są dość pospolite, natomiast żmija –spotykana jest rzadko. Jaszczurkę żyworodną stwierdzono nieco na północ od Gminy Laskowa, nie jest więc wykluczone że znajdzie się u nas. W latach 40-tych na starorzeczu i łąkach za Ujanowicami spotykano żółwia błotnego – (inf. ustna T. Uryga), będącego reliktowym i wymierającym gadem. W Polsce znany jest z nielicznych stanowisk ulegających zniszczeniu w wyniku prac melioracyjnych.

 

 

 

 

 

 

     Ptaki.

 

Pomimo niewielkiego obszaru stwierdzono tu obecność ¼ krajowej liczby ptaków. Można je podzielić na: ptaki siedlisk leśnych, ptaki związane z doliną Łososiny i ptaki związane z siedzibami ludzkimi. Nie sposób w takim opracowaniu nawet wymienić wszystkie gatunki.

Spośród kuraków spotyka się tu bażanta, kuropatwę, i mniej licznie jjarząbka. Ptaki drapieżne spełniające ważną rolę w przyrodzie reprezentują: myszołów zwyczajny, jastrząb i dwa gatunki sokołów pustułka i kobuz regularnie obserwowany nad Jaworzną. Kobuz kilka lat temu gnieździł się na wysokiej sośnie w lesie Brzezie między Jaworzną a Żmiącą. Jest niewątpliwie osobliwością ornitologiczną na tym terenie.

Pod Jaworzem od kilku lat gnieżdżą się kruki. Pospolite są inne krukowate, gawron , wrona siwa, sroka coraz śmielej zaglądająca na domowe podwórka, barwna sójka i rzadsza orzechówka.

Inną osobliwością jest spotykany od kilku lat bocian czarny gnieżdżący się kiedyś na Załpie. Częściej niż bociana czarnego widzi się nad Łososiną bociana białego, gnieżdżącego się w pobliskim Nadolu na granicy Jaworznej z Laskową. Wzdłuż potoków spotkać można pluszcza, który wchodzi do rwącego strumienia i chodząc po dnie wybiera pokarm. W maju słychać wiele gatunków śpiewających a wśród nich prym wiodą: zięba pospolita, kos, drozd śpiewak, trznadel, świstunka leśna, pierwiosnek i piecuszek. Również świergotki, pokrzewki i sikorki . W latach 60-tych słyszano nad Łososiną słowika szarego (T. Uryga). Kilkakrotnie widziano raniuszka, maleńką ruchliwą jak biała kulka sikorkę. Nad polami niestrudzenie śpiewa skowronek polny. Z rodziny pliszkowatych występuje pliszka siwa i pliszka górska.

Spotkać tu można kilka gatunków dzięciołów, wśród których najczęstszy jest dzięcioł duży i dzięciołek. Nierzadki jest też dzięcioł zielony związany z lasem wierbowo-olszowym w dolinie Łososiny. Dostrzeżono tu też dzięcioła zielonosiwego (inf. ustna W. Mamak). Znacznie rzadszy jest dzięcioł czarny, potrzebujący starych drzewostanów, których coraz mniej. O braku starych, okazałych drzew, w których mogą te ptaki wykuwać dziuple świadczy choćby zajmowanie przez dzięcioła pstrego skrzynek lęgowych dla szpaków.

Do oryginalnych z urody ptaków zaliczyć należy: strzyżyka, szczygła, wilgę, zimorodka, spotykanego nad Łososiną i dudka.

Wokół zabudowań wiejskich widać jaskółkę dymówkę i jaskółkę oknówkę, kopciuszka a także wszędobylskiego wróbla.

Warto jeszcze wspomnieć też o nocnych drapieżnikach, czyli sowach. Prawdopodobne wydaje się być występowanie puchacza, notowanego przez prof. Ferensa w lasach nad Limanową w 1960-tym. Częste są: pójdźka i puszczyk, donośnie i charakterystycznie odzywające się wieczorami.

Po drugiej wojnie światowej nierzadkie były tu gołębie siniaki (inf. ustna T. Uryga), obecnie nie postrzegane jak się wydaje z powodu braku starych drzew z dziuplami. Spotkać natomiast można gołębia grzywacza (inf. ustna W. Mamak.)

 

Ssaki.

 

Podobnie jak w przypadku ptaków mimo niewielkiego obszaru spotkać tu można sporą liczbę gatunków występujących w Polsce. Na 90 gatunków stale żyjących w naszym kraju i 10 występujących w Polsce sporadycznie, w Gminie Laskowa stwierdza się ponad 30 gatunków. Niektóre z nich trudno zaobserwować ze względu na rzadkość lub nocny tryb życia. Dotyczy to zwłaszcza gryzoni. Inne są na tyle okazałe, że ich obecność jest powszechnie zauważana.

Na omawianym obszarze obserwuje się dość liczną populację sarny. U sarny obserwuje się zjawisko podwójnej rui. Pierwsza odbywa się w lipcu – sierpniu, jednakże kozy, które nie zostały pokryte mają drugą ruję w jesieni. Co ciekawe wszystkie samice rodzą młode w jednym terminie tj. na przełomie maja i czerwca. Rzadszym gatunkiem jest tutaj jeleń szlachetny. Tropy jelenia obserwuje się prawie we wszystkich lasach, kilka razy słychać było też w rejonie Strzeszyc – Bonioki i Kromolina (Pod Micyną) rykowisko jeleni. Również spotkać można u nas dzika  zamieszkującego większe kompleksy leśne. Ich watahom przewodzi zazwyczaj stara samica zwana lochą. Samce są samotnikami. Gatunki te są zwierzętami łownymi.

Drapieżne reprezentują: lis i obecnie bardzo rzadki wilk. Ostatnie wiarygodne dane pochodzą z 1998 roku (T. Zając). Interesujące byłoby ustalenie czy jest to osobnik osiadły. W okolicach Limanowej w latach siedemdziesiątych odstrzelono rysia, co czyni ten gatunek prawdopodobnym na terenie Pasma Jaworza. Według informacji z koła łowieckiego w latach siedemdziesiątych obserwowano rysia w Pasmie Jaworza.

Opierając się na danych terenów ościennych, prawdopodobne jest występowanie 5 – 6 gatunków nietoperzy. Z pewnością występuje tu podkowiec mały. Sytuacja tych małych, latających ssaków o bardzo ciekawej biologii (hibernacja, echolokacja, drapieżnictwo nocne) jest alarmująca. Chemizacja rolnictwa, zmniejszanie się ilości starych dziuplastych drzew, zabezpieczenia i modernizacje starych strychów i kościelnych wież, powoduje brak schronień i miejsc lęgowych. Należy mieć nadzieję, że społeczeństwo nasze włączy się w działanie na rzecz ochrony nietoperzy. Rozwieszenie skrzynek lęgowych dla nietoperzy z pewnością zwiększyłoby liczbę tych chronionych i pożytecznych ssaków. Obliczono, że masa owadów zjedzonych przez jednego nietoperza w ciągu nocy równa jest 1/3 masy jego ciała.

Najwięcej żyjących ssaków na tym terenie należy do rzędu gryzoni, reprezentowanych przez liczne gatunki myszy. Do nich zalicza się jakże sympatyczną wiewiórkę. Odżywia się ona nasionami drzew i krzewów oraz korą i pączkami. Zjada również jagody leśne, owady, jaja i grzyby (również trujące) a także orzechy.

 Bardzo rzadko w lasach bukowych spotkać można popielicę, przypominającą nieco wiewiórkę. Występuje tu też spokrewniona z nią orzesznica. Oba gatunki prowadzą nocny tryb życia przesypiając dzień. Do gryzoni zalicza się też szczura wędrownego, spotykanego w zabudowaniach gospodarskich wcale nie rzadko.

 Nad Łososiną występuje wydra obserwowana na Podbrzeziu i ostatnio od strony Młynnego (I. Mąka, informacja ustna, 2000-01-24), a także przybysz z północnej Ameryki piżmak. Widziano go w Strzeszycach i Ujanowicach.

Z łasicowatych spotyka się: borsuka, obydwa gatunki kuny, leśną (tumak) i domową (kamionka), tchórza zwyczajnego, łasicę łaskę i gronostaja. Te drapieżniki żywią się myszami, żabami i ptakami, ale nie gardzą też pokarmem roślinnym. U łasicy i gronostaja obserwujemy zjawisko dymorfizmu sezonowego, czyli bielenie futra na okres zimy. Borsuk, największy z łasicowatych, zapada na sen zimowy. Jest wszystkożerny, jego nory widziano w Jaworznej i pod Micyną.

Z owadożernych spotyka się ryjówkę malutką i ryjówkę aksamitną. Są to nasze najmniejsze ssaki, aby zaspokoić potrzeby energetyczne muszą bez przerwy żerować. Po 9 godzinach bez pokarmu giną. Żywią się owadami (90%),ślimakami, żabkami, są bardzo drapieżne, często atakują zwierzęta większe od siebie. Bardzo pożyteczne gatunki w lasach i na polach. Do rzadkich owadożernych zaliczyć należy zębiełka karliczka i dwa gatunki rzęsorków: rzęsorka rzeczka i rzęsorka mniejszego. Rzęsorki związane są ze środowiskiem wodnym, doskonale pływają, nurkują i biegają po dnie. Polują również na lądzie. Ich ukąszenie powoduje porażenie małych zwierząt gdyż posiada neurotoksyny. Napadają na żaby, młode ptaszki, myszy, owady, ślimaki i małe ryby. Owadożerne nie zapadają w sen zimowy.

Również do owadożernych należą dwa pospolite i dobrze znane gatunki: jeż i kret. Kret jest samotnikiem żyjącym pod ziemią, długość jego chodników może osiągnąć 800 metrów. Jest aktywny zimą. Żywi się dżdżownicami, larwami owadów i rzadziej pokarmem roślinnym.

Jeż jest oryginalnym ssakiem pokrytym szarobrunatnymi kolcami. Silnie rozwinięty mięsień płaszczowy ułatwia mu obronę bierną przez zwijanie się w kłębek. Żywi się owadami, dżdżownicami, jaszczurkami, wężami, młodymi myszami i jajami. Czasem korzonkami, nasionami i owocami. Zapada w sen zimowy.

Do zającokształtnych należy tylko jeden gatunek: zając szarak. Dość pospolity na omawianym obszarze. Jest mieszkańcem odkrytych przestrzeni i przywiązany jest do okolicy, w której się urodził. Żeruje najczęściej w promieniu 3 – 4 km, niechętnie oddalając się dalej. U zająca zachodzi rzadkie zjawisko superfetacji, czyli zazębiania się 2-óch okresów ciąży.