I. Środowisko fizyczno-geograficzne Jaworznej i Żmiącej

Józef Król

Budowa  geologiczna.

Jaworzna i Żmiąca leżą w obrębie zewnętrznych Karpat fliszowych, na terenie Beskidu Wyspowego, zbudowanego z najwyższej jednostki tektonicznej Karpat fliszowych - płaszczowiny magurskiej. Charakterystyczną cechą fliszu karpackiego, są występujące na przemian ławice piaskowców i łupków, należących do kredy (era mezozoiczna) i paleogenu (era kenozoiczna).

Teren Jaworznej i Żmiącej, jest fragmentem potężnej antykliny rozciętej tu doliną Łososiny. Różnej miąższości ławice w/w piaskowców i łupków biegną tutaj generalnie w kierunku wschód-zachód i mają upad średnio 30^o przeważnie w kierunku południowym,co jest zgodne z ogólną linią karpackich nasunięć.

Południowa granica Jaworznej i Żmiącej biegnie grzbietem synklinalnego wzniesienia Jaworza i Sałasza. W tym rejonie (czyli w górnej części obydwóch wsi) występują najmłodsze utwory geologiczne. Są to górnoeoceńskie piaskowce gruboławicowe i łupki należące do warstw magurskich facji glaukonitowej. Północna granica w/w wsi sięga dna doliny Łososiny. W dolnej części obydwu wsi, występują utwory starsze. Są to środkowoeoceńskie łupki z wkładkami piaskowców, należące do warstw podmagurskich. Charakterystyczną cechą budowy geologicznej Jaworznej i Żmiącej jest duża różnorodność tektoniki.

W górnych (południowych) rejonach w/w wsi warstwy skalne (stropowe) są mniej pofałdowane. Jest to bowiem wspomniany wcześniej, bardzo odporny kompleks wybitnie piaskowcowy, mający kilkaset metrów miąższości. Można to zobaczyć m.in. w kamieniołomie Na Poddziołkach w Żmiącej , oraz w odkrywce powyżej kościoła na Jaworznej.

Podczas ruchów górotwórczych, pojedyncze ławice piaskowca zostają czasem potrzaskane i ich fragmenty zdyslokowane w ten sposób, iż tworzą się wewnątrz górotworu puste przestrzenie. Są to swoistego rodzaju jaskinie w piaskowcach, mające genezę tektoniczną (a nie krasową). Takie zjawisko występuje w szczytowej partii Jaworza, po jego pn.-wsch. stronie. Stąd bierze się lokalna nazwa szczytu – Kretówka, oraz wiele podań i legend.

Natomiast w niżej położonych partiach wsi (północnych),warstwy skalne (spągowe) są silnie potrzaskane, sfałdowane niejednokrotnie wtórnie, powyciskane , a często wyklinowywują się. Sprzyjał temu łupkowaty, bardziej plastyczny charakter skał. Wędrując korytem Jaworzańskiego, lub Żmiąckiego potoku można to zaobserwować w kilku miejscach na stromo podciętych brzegach(np. w rejonie Szk. Podst. w Żmiącej).A klasyczny przykład w/w zjawiska (o bardzo dużych rozmiarach), występuje w sąsiedniej Laskowej (Uplezie).

Wierzchnią warstwę, pokrywającą cały obszar obydwu wsi, stanowią utwory czwartorzędowe o miąższości od kilku centymetrów w górnych częściach wsi, do kilkudziesięciu centymetrów w częściach dolnych, co jest uwarunkowane wspomnianą wyżej budową geologiczną podłoża. Są to przede wszystkim deluwia zboczowe zaścielające zbocza i wierzchołki wzniesień, wykształcone z rumoszy i glin. W dnie doliny Łososiny (północne krańce Jaworznej) występują holoceńskie aluwia rzeczne, wykształcone jako osady ilasto-piaszczyste jak również żwiry i otoczaki zbudowane z piaskowców grubo, średnio i drobnoziarnistych. Wierzchnią warstwę czwartorzędu stanowi gleba o miąższości średnio 35 cm.

 

Rzeźba terenu.

Rzeźba na tym obszarze nawiązuje do budowy geologicznej, a zwłaszcza do zróżnicowanej odporności skał. Dominuje rzeźba fluwialno-denudacyjna, uformowana przez rzeki i potoki oraz przez procesy stokowe modelujące ten teren od okresu mioceńskiego. Przeważają formy zaokrąglone, charakterystyczne dla stadium dojrzałego. Teren Jaworznej i Żmiącej to dwie biegnące z południa na północ doliny potoków: Jaworzańskiego i Żmiąckiego , oddzielone grzbietem Cuprówka-Zagranice. Od południa doliny te ograniczone są (amfiteatralnie) wysokim grzbietem Jaworza-Sałasza. Pomiędzy Sałaszem a Cuprówką znajduje się malowniczo położona przełęcz o nazwie Oślak. Od wschodu dolinę Żmiąckiego Potoku ogranicza grzbiet Gołej Góry,Kaleni i Działu, a od zachodu dolinę Jaworzańskiego Potoku ogranicza grzbiet Korabu i Rozpitego.

Doliny te są wąskie (w przekroju poprzecznym V-kształtne). Przy ujściu do doliny Łososiny rozszerzają się, a przy wylocie doliny Jaworzańskiego Potoku obserwuje się równinę stożka napływowego. Cieki płynące tymi dolinami biorą, więc udział w budowie rzecznej równiny akumulacyjnej Łososiny.

Wymienione wcześniej grzbiety są zaokrąglone, szerokie, często ze spłaszczeniami wierzchowinowymi dochodzącymi do 200 m szerokości. Wierzchowiny te bardzo łagodnym załomem przechodzą w wypukłe stoki.

Najwyżej położony punkt na omawianym terenie to wierzchołek Jaworza-921 m.npm, a najniżej to koryto Łososiny przy granicy Żmiącej z Kobyłczyną – 290 m.npm. Deniwelacja wynosi, więc 631 metrów. Dlatego też, są to optymalne warunki do krajoznawczych wędrówek dla mało i średnio zaawansowanych turystów.           .Jaworz – panorama z Za Gronia. Poniżej lasu osiedle Dyksówka. (Foto. M. Szewczyk).

Warto również zaznaczyć, iż sieć osadnicza na tym terenie nawiązuje do jego rzeźby. Zabudowania obydwu miejscowości rozlokowane są głównie wzdłuż dolin potoków, a tylko nieliczne pojedyncze zagrody rozproszone są na wierzchowinach lub na stokach wzniesień. Jednym ze współczesnych procesów morfologicznych na opisywanym obszarze są osuwiska , tak charakterystyczne dla całych Beskidów. Występują one głównie tam, gdzie kąt nachylenia zbocza jest zgodny z upadem warstw skalnych. Jednym z takich miejsc jest fragment zachodniego zbocza doliny Żmiąckiego Potoku, w rejonie Szk. Podst. w Żmiącej, stanowiąc główną przeszkodę w lokalizacji budowy nowego budynku szkoły. Płaszczyznę poślizgową stanowią tu ławice łupków. W normalnych warunkach grunty spoiste budujące zbocze, a więc gliniasta zwietrzelina, są w stanie plastycznym. Zwiększenie wilgotności gruntu po gwałtownych ulewach, poprzedzonych długotrwałymi opadami, powoduje jego upłynnienie i ruch po zboczu. W czasie ostatniej powodzi / lipiec 1997r./, uaktywniła się większość starych osuwisk, a także powstało wiele nowych, czyniąc znaczne szkody gospodarcze, zwłaszcza na południowych

zboczach doliny Łososiny.

Oprócz osuwisk, do współczesnych procesów morfologicznych należą również: osiadanie, zsuwanie, spływanie, spłukiwanie a także na stromych zboczach podcinanych przez wody płynące: odpadanie i obrywy.

 

 

Osuwisko nad potokiem Jaworzańskim (Foto. M. Szewczyk).

Klimat.

 

W/g klasyfikacji klimatycznych, opisywany teren należy do obszaru o klimacie podgórskim i leży w piętrze klimatycznym umiarkowanie ciepłym.

W tym typie klimatu przejawia się silny wpływ ukształtowania powierzchni na stosunki klimatyczne.

Z danych ze stacji klimatycznych położonych w sąsiedztwie Jaworznej i Żmiącej (Limanowa i Iwkowa), wynika że średni roczny opad wynosi 752,6 mm. Największą ilość opadów (50%) notuje się w czterech miesiącach letnich – maj, czerwiec, lipiec i sierpień, z maksimum w lipcu, średnio 125mm. Najmniejsza ilość opadów przypada na okres zimowy (13%), z minimum w styczniu, średnio 35 mm. Czas trwania pokrywy śnieżnej wynosi średnio 66 dni, z wahaniami 45-105 dni. Potencjalny okres trwania pokrywy śnieżnej wynosi średnio 100 dni. Należy jednak pamiętać, że Jaworzna i Żmiąca położone są na stoku o ekspozycji północnej i dlatego śnieg zalega tu średnio o dwa tygodnie dłużej. Kolejne dwa tygodnie (średnio) dłużej, leży śnieg w górnych partiach wsi, niż w ich dolnych częściach (zalesienie, oraz wspomniana deniwelacja 631 m).

Średnia roczna temperatura wynosi *6,4^oC. Najcieplejszym miesiącem jest czerwiec i lipiec (średnia *15,6^oC), a najzimniejszym styczeń (średnia –5,1^oC). Największe amplitudy miesięczne wykazuje miesiąc luty, a najmniejsze sierpień. Okres przymrozkowy trwa średnio 126 dni, a w  rejonie grzbietu Jaworz – Sałasz  ok. 2 tyg. dłużej  (deniwelacja !).

Najczęstszymi wiatrami są wiatry wiejące z południowego zachodu i zachodu. Natomiast w dolinie Łososiny przeważają wiatry zachodnie (dolina ta biegnie w kierunku W–E) oraz wiatr lokalny przy pogodzie wyżowej – bryza dolinna (ciepła) i bryza górska (zimna). Największą prędkością charakteryzuje się, często wiejący z południa, ciepły wiatr fenowy, czyli halny. Powoduje on wzrost temperatury o kilka stopni (średnio 4^o-5^oC), co sprzyja, szczególnie zimą, okresowemu zanikowi pokrywy śnieżnej, a na wiosnę przyspiesza topnienie śniegu. Czasem zdarza się iż wiatr halny wyrządza znaczne szkody, zwłaszcza w leśnym drzewostanie.

Ukształtowanie powierzchni Jaworznej i Żmiącej sprawia, że najbardziej na wiatry narażone są obszary wierzchowinowe, natomiast głębokie dna dolin obydwóch potoków są (z wyjątkiem halnego) oazą ciszy.

 

Stosunki wodne.

 

Na podstawie obserwacji głębokości zalegania lustra wody w studniach na terenie Jaworznej i Żmiącej, należy stwierdzić, że poziom wód gruntowych jest stosunkowo płytki (średnio 0,2-5,0 m), oraz że zwierciadło wody podziemnej w sposób uproszczony naśladuje rzeźbę terenu. Podwyższa się w partiach wyżej wyniesionych, a najniższe jest w obniżeniach terenu. Ponadto obszary pokryte szatą roślinną mają wyżej położone zwierciadło wody gruntowej niż tereny jej pozbawione.

 

Źródlisko nad Grzesiem w dolinie Żmiąckiego Potoku (Foto. M. Szewczyk).

 

Horyzont wody w studniach wykopanych w piaskowcach wynosi 0,8-2,9 m, w glinie 0,2-2,5 m, w zwietrzelinie zboczowej 0,2-5,0 m, a w aluwiach 1,5-5,0

Na opisywanym obszarze nie ma wód powierzchniowych stojących (jezior ani stawów), są tylko wody płynące. potoki wraz ze swoimi dopływami biorą swój początek z naturalnych wypływów – źródeł, młak i wysięków, znajdujących się na północnych stokach Jaworza (Potok Żmiącki) i Sałasza (Potok Jaworzański). W miarę posuwania się z biegiem tych cieków są one zasilane przez dalsze wypływy wody podziemnej, o czym świadczą wilgotne brzegi ich koryt. Teren Jaworznej i Żmiącej należy w całości do zlewni rzeki Łososiny. Profil podłużny obydwu potoków jest niewyrównany. Obserwuje się tu wiele progów skalnych, zwłaszcza w górnych rejonach. Duże prędkości wody w nich uwarunkowane są wysokimi spadkami koryta ( ok.100^o/_oo ).

Ponieważ podłoże dorzecza Łososiny jest mało przepuszczalne, a spadki koryt dość duże, to potoki te odznaczają się dużą ruchliwością stanów wody. Gwałtowny przebieg letnich wezbrań i zmienne amplitudy wahań stanów wody, pozwalają na zaklasyfikowanie ich do typu potoków górskich, o ustroju złożonym śnieżno – deszczowym. Wyróżnić można tu dwa wyraźne okresy zasilań: na wiosnę – zasilanie roztopowe i w lecie – deszczowe.

Słaba przepuszczalność podłoża powoduje, że woda nie może wsiąkać, musi odpłynąć. Formuje się więc rozwinięta sieć cieków wodnych okresowych, prowadzących znaczne ilości wody w okresach deszczów i roztopów, a mniej lub w ogóle w okresach posuchy. W okresie roztopów i deszczu każda droga polna prowadzi wodę. Cieki te są jednak epizodyczne.

W związku ze słabą przepuszczalnością podłoża, obszary podmokłe zajmują dość dużą część powierzchni. Występują one na spłaszczeniach grzbietowych (np. okresowy stawek w rejonie Obidowej), na spłaszczeniach podstokowych, terasach i dnach dolin. Zostały one częściowo zdrenowane (np. Mocarz w Żmiącej).

 

Gruboławicowe piaskowce w dolinie Potoku Jaworzańskiego (Foto. M. Szewczyk).

Gleby.

 

Gleby opisywanego terenu można zaliczyć do górskich gleb brunatnych. Kształtowane są one przez czynniki klimatyczne, rzeźbę terenu, oraz właściwości skał macierzystych. Profil tych gleb odznacza się słabym zróżnicowaniem na poszczególne poziomy, małą miąższością (średnio 35 cm) i silną szkieletowością. Celem scharakteryzowania gleb, dokonano analizy dwóch profili glebowych. Jednego z rejonu północnego stoku Jaworza (ok. 850 m.npm ) i drugiego z dolnej części wsi Żmiąca (Mocarz – ok. 330 m. npm ).

Gleba w górnej (podgrzbietowej) części wsi wytworzyła się pod szatą lasu mieszanego. Nie wykazuje ona cech zbielicowania i ma w całym profilu dość jednolitą barwę brunatną. Jest płytka (30 cm) , kamienista i zawiera ok. 30% rumoszu. Odznacza się dużą przepuszczalnością, sprzyjającą infiltracji wody opadowej oraz szkieletowością. Jest to, zatem typowa, słabo wykształcona, górska gleba brunatna. Tego rodzaju gleba występuje w górnych rejonach obydwu opisywanych wiosek.

Gleba w dolnej części wsi charakteryzuje się większą miąższością (60 cm) oraz drobniejszym składem mechanicznym. Zawiera pojedyncze odłamki skalne o średnicy 0,2 – 0,8 cm oraz dużo mniej rumoszu skalnego. Ze względu na dużą zwięzłość i zwartość (glina średnia), jest ona słabo przepuszczalna i wykazuje duże nawilgocenie. Jest to charakterystyczna gleba dla całej dolnostokowej części Jaworznej i Żmiącej. Struktura tej gleby przyczynia się do spływu powierzchniowego, co często obserwuje się po opadach deszczu na polach uprawnych (głównie na ziemniaczyskach).

W dnie doliny Łososiny (północna część Jaworznej) na osadach aluwialnych utworzyły się mady górskie o dużej zawartości piasku i żwiru. Są to gleby o większej miąższości (do 1 m), lecz ubogie w składniki pokarmowe i należące do III i IV klasy bonitacyjnej. Na opisywanym terenie, należą jednak do gleb najlepszych, gdyż omówione wyżej gleby to V i VI klasa bonitacyjna.

Należy jeszcze dodać, iż przy dużych nachyleniach terenu (większość opisywanego obszaru) w warunkach klimatu górskiego, obfitującego w opady, wody wymywają ze zboczy drobniejsze cząstki glebowe, a nawet grubsze części szkieletowe, powodując erozję gleb na pochyłościach oraz tworzenie się u podnóży wzniesień gleb deluwialnych, mniej szkieletowych.

 

Panorama Pasma Jaworza od Michalczowej – zima.(Foto: M. Szewczyk)

 

Panorama Żmiącej, w dali grzbiet Jaworza-Sałasza. (Foto. M. Szewczyk).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Panorama Jaworznej z lotu ptaka (Foto. M. Szewczyk).

 

Informacje o autorze:

 mgr Józef Król

 

Absolwent wydz. geografii na WSP w Krakowie, wieloletni nauczyciel geografii w SP w Żmiącej i Ujanowicach. Ponadto przewodnik terenowy, beskidzki i tatrzański. Organizator turystyki i krajoznawstwa młodzieżowego. Autor kilku prac z zakresu geografii fizycznej, głównie geomorfologii tej części Beskidu Wyspowego. Działacz samorządowy, m.in. przewodniczący Komisji Turystyki Sejmiku Samorządowego byłego województwa nowosądeckiego. Z zamiłowania podróżnik (Europa, Azja, Ameryka Północna, Afryka).